سرگذشت شال کرمان در دوران سلطنت قاجاری ها

دراین مقاله جامه نامه قصد دارد شمارابا پارچه ای نفیس در دوران قاجار، آشنا کند و هنرمندانی که بافت این پارچه رابومی کردند.

در سال‌های اولیه حکومت سلسله قاجار، شال‌هایی در کشمیر تولید شدند که بسیار با ارزش بوده و بعدها خواهان بسیاری داشتند. فتحعلیشاه در سال ۱۲۲۴ دستور داد استفاده از آنها تنها به خانواده‌های سلطنتی و مقامات عالی‌رتبه درباره محدود شود. شایع است که این موضوع تا حدودی سبب رنجش خاطر دیگران گردید، چرا که این عمل شاه باعث رکود برخی از معاملات پرسود شده بود. دلیلی که رسماً برای این کار اعلام شد تمایل شاه به پیشرفت بیشتر صنعت بافت شال در کرمان بود، در حقیقت خروج شمش‌های طلا برای خرید شال های کشمیری و کتان های چاپی هندی، نگرانی شدیدی را در محفل حکومتی برانگیخته بود. بافندگان کرمانی برای سودجویی از این فرمان فرصت اندکی داشتند، چون بعداً حکومت  مالیاتی ویژه ای را روی شال ها زد که در واقع نصف مالیات کل استان از این مالیات تامین می‌ شد. البته به غیر از کرمان، در کارخانه های مشهد و یزد نیز شال تولید می‌شد اما به دلیل قیمت پایین تر آنها نسبت به شالهای کشمیری، سریعا متقاضیان زیادی پیدا کردند و میرزا تقی خان کار را به سطحی ارتقا داد که طرح های خاصی با یکی از القاب وی یعنی «امیری» (شاهانه) تولید شدند. در سال ۱۲۷۴ صادرات نفت به طور قطعی متوقف گردید و دلیل آن، تولیدات کم بود .استفاده از شال‌ها در دربار در تصاویری مربوط به دوران قاجار نشان داده شده که در آن شاهزادگان و درباریان، منسوجات طرح دار را به عنوان رداهای شاهانه، آسترها و آرایه‌های البسه و پارچه های حمایل و عمامه به کار می‌بردند. چون بنا به مدل های هندی مرسوم آن زمان، هندی‌ها پارچه را به عنوان شال به کار نمی بردند، پارچه هایی بلند و با طول زیاد تولید شد تا بتوانند از آن به عنوان لباس استفاده کنند.

 کیفیت، طراحی و رنگ آمیزی، تا حدی به کارهای کشمیر شبیه بود که تا کارشناسان نیز قادر به تمایز میان بافته‌های پشمی کرمان، (معروف امیری کشمیری ) و شال های خود کشمیر نبودند. با این وجود، منتقدین بر سر اینکه قرمز کرمان تمایل بیشتری به تیرگی دارد و نقشینه هایش بخصوص در مورد طرح بته جقه زمخت تر می باشد، در بحث و جدل بودند. بر طبق نوشته ی “فریزر” رنگ های زمینه سیاه ،آبی، سبز ،زرد زرشکی ، یا لاکی بوده و برخی نیز طرح های راه راه داشتند. پلاک طرح های روی شال ها را به هفت گره تقسیم کرده است: لاکی، لاجوردی، بوته ای، اهرامی، شال گوزن، ترمه و زنگاری اما ویژگی های مربوط به هر نفر مشخص نگردیده است.

 در طول قرن سیزدهم، دو تکنیک برای صرفه جویی در زمان و هزینه معرفی شدند، در مورد پرده بافت سنتی جناقی گفته می‌شود که این بافت کار بافندگان مهاجر ایرانی و آسیای مرکزی بود، که در نیمه دوم قرن نهم به کشمیر مهاجرت کرده بودند و در نوع خود بافتی بسیار تخصصی و مشکل بود. اتمام چنین طرح‌های پیچیده ای حدود ۱۸ ماه به طول می انجامید و روزی ۲ سانتیمتر بافته می‌شد. حسین قلی خان، این ایده را گسترش داد که برای صرفه جویی در زمان، از فنی استفاده شود که در آن در حین بافت، پود پشت کار نگه داشته شود و شال ابریشمی که با این فن بافته می‌شد به نام وی معروف شد. بعدها در شال کشمیری، سوزن دوزی نیز به کار برده شد و بدین ترتیب هزینه‌های تولید کاهش یافت و لباس های آملی موفقیت زیادی کسب کردند. ذکر این مطلب به این دلیل است که کارگران کرمانی بخیه دوزی را به نحوی خوب انجام می‌دادند .

 شالبافان ۱۰ ساعت در روز و ۶ روز در هفته در اتاق‌های تاریک بدون هوای تازه که در آن دارهای عمودی برپا شده بود ،کار می‌کردند. ارجحیت کار با کارگران خردسال بود و این مسئله توسط مسافرین و جهانگردان اروپایی متعددی ذکر شده است.

منبع:کتاب منسوجات اسلامی،پاتریشیا بیکر،ترجمه:دکترمهنازشایسته فر

ادامه دارد.

The post سرگذشت شال کرمان در دوران سلطنت قاجاری ها appeared first on جامه نامه.

سرگذشت شال کرمان در دوران سلطنت قاجاری ها


مدل لباس